F1 kembali ke Sepang, tetapi siapa akan membayar harganya

KUALA LUMPUR: Dua ratus enam puluh satu ribu kehadiran sepanjang tiga hari perlumbaan di Sepang cukup untuk membuktikan satu perkara, iaitu peminat Formula Satu masih mahu melihat jentera terpantas dunia berlumba di Malaysia. Namun kejayaan memenuhi kawasan penonton bukan dengan sendirinya alasan yang mencukupi untuk mengembalikan perlumbaan itu ke kalendar tetap.

Sejak Grand Prix Bahrain berlangsung di Litar Antarabangsa Sepang pada 2 hingga 4 Oktober, perbahasannya berubah. Persoalan sama ada Malaysia mampu menjadi tuan rumah sudah terjawab. Yang masih memerlukan jawapan ialah sama ada negara wajar membayar untuk berbuat demikian setiap tahun.

Penasihat Politik Kanan kepada Perdana Menteri, Tengku Zafrul Tengku Abdul Aziz menyentuh dilema itu dalam hantaran di platform X selepas menyaksikan Grand Prix Singapura. Beliau memuji cara Singapura mengembangkan hujung minggu perlumbaan menjadi medan pelancongan, hospitaliti dan urusan perniagaan, lalu membangkitkan persoalan sama ada Malaysia mampu meraih manfaat ekonomi yang setimpal dengan kos penganjuran.

Pandangan itu bukan pengumuman dasar kerajaan. Tengku Zafrul tidak lagi mengetuai Kementerian Pelaburan, Perdagangan dan Industri, yang ditinggalkannya pada Disember 2025 dan kini disandang Datuk Seri Johari Abdul Ghani. Namun persoalan yang dibangkitkannya tiba ketika Kementerian Belia dan Sukan sedang menyiapkan penilaian kebolehlaksanaan untuk dikemukakan kepada Jemaah Menteri.

Perlumbaan tiga hari, komitmen lima tahun

Kejayaan Sepang pada Oktober tidak boleh dijadikan ukuran kos bagi penganjuran tetap.

Formula Satu dan Persekutuan Automobil Antarabangsa, FIA mengesahkan pada 26 Julai bahawa Malaysia akan menyertai kalendar 2026 sebagai tempat penganjuran Grand Prix Bahrain, dengan perlumbaan dijadualkan di Sepang antara pusingan Azerbaijan dan Singapura. Pengesahan itu menyatakan persetujuan dicapai antara Formula Satu, FIA, kerajaan Bahrain dan kerajaan Malaysia, tertakluk kepada perjanjian akhir serta kelulusan Majlis Sukan Motor Dunia.

Ketua Pegawai Eksekutif Formula Satu, Stefano Domenicali berkata pihaknya gembira mengesahkan Malaysia akan menjadi tuan rumah Grand Prix Bahrain pada 2026. Presiden FIA, Mohammed Ben Sulayem pula menyatakan kebanggaan terhadap kerjasama yang membolehkan perlumbaan itu diadakan di Sepang.

Perlu diambil perhatian bahawa pengumuman rasmi tersebut tidak menyatakan pihak yang menanggung kos penganjuran. Perlumbaan itu kekal sebagai Grand Prix Bahrain, dan Bahrain kekal sebagai pemegang hak perlumbaan.

Menurut nota penyelidikan Hong Leong Investment Bank, Bahrain membayar yuran hak penganjuran dan menyimpan hasil jualan tiket. Kos persiapan tempatan Malaysia dianggarkan kira-kira RM40 juta, berdasarkan maklumat Ketua Pegawai Eksekutif Litar Antarabangsa Sepang, Azhan Shafriman Hanif.

Pengaturan luar biasa itu tidak semestinya boleh diulang. Untuk mendapatkan slot tetap, Malaysia perlu berunding tentang hak penganjuran, tanggungjawab operasi dan peruntukan kewangan dalam kontrak beberapa tahun.

Pada Ogos 2025, Menteri Belia dan Sukan ketika itu, Hannah Yeoh mengemukakan anggaran yuran penganjuran sekitar RM300 juta setahun serta penyelenggaraan litar sekitar RM10 juta setahun. Beliau menyatakan Malaysia perlu mengikat diri pada kontrak tiga hingga lima tahun dengan Liberty Media, dengan anggaran komitmen keseluruhan mencecah kira-kira RM1.5 bilion.

Azhan Shafriman pada Julai turut meletakkan kos tahunan sekurang-kurangnya RM300 juta apabila yuran hak antara AS$70 juta hingga AS$80 juta dan kos persiapan diambil kira.

Angka ini merupakan anggaran yang pernah diumumkan, bukan harga kontrak baharu yang telah dipersetujui. Kos sebenar boleh berubah mengikut tempoh perjanjian, kenaikan yuran tahunan, kadar pertukaran mata wang dan pembahagian hak komersial.

Perbezaannya tetap besar. RM40 juta untuk menyediakan satu perlumbaan pengganti bukanlah asas yang munasabah untuk menganggarkan harga menganjurkan F1 secara tetap. Yang pertama ialah peluang khas. Yang kedua ialah tanggungan jangka panjang.

Singapura meraih manfaat, tetapi bagaimana ia diukur

Singapura kerap disebut sebagai bukti bahawa Formula Satu boleh membawa pulangan besar. Angka rasmi negara itu memang menunjukkan acara tersebut mempunyai nilai ekonomi, tetapi tafsirannya tidak semudah membandingkan dua jumlah wang.

Dalam jawapan bertulis kepada Parlimen pada 27 Februari, kerajaan Singapura menyatakan purata kutipan levi khas berkaitan perlumbaan berjumlah S$30 juta bagi setiap edisi dari 2022 hingga 2025. Kos tahunan menganjurkan perlumbaan bagi tempoh sama dianggarkan S$140 juta. Dari 2008 hingga 2024, perlumbaan itu dikaitkan dengan lebih S$2.2 bilion hasil pelancongan tambahan.

Jika jumlah hasil pelancongan tersebut dibahagikan secara kasar kepada kira-kira 15 edisi yang berlangsung sepanjang tempoh berkenaan, puratanya melebihi S$146 juta setiap perlumbaan.

Pengiraan itu bukan ukuran keuntungan. Ia menggabungkan hasil pelancongan sepanjang tempoh panjang dengan kos penganjuran daripada tahun-tahun terbaharu, sedangkan kos pada tahun-tahun awal lebih rendah. Wang yang dibelanjakan pengunjung kepada hotel, restoran dan perniagaan juga bukan semuanya masuk ke akaun kerajaan atau penganjur.

Hasil pelancongan tambahan sebanyak S$2.2 bilion itu bukan keuntungan bersih, bukan kutipan cukai, dan bukan pulangan fiskal bersih kerajaan.

Dalam jawapan yang sama, kerajaan Singapura menyatakan dengan jelas bahawa pihaknya tidak menilai acara pelancongan individu berdasarkan sumbangan kepada Keluaran Dalam Negara Kasar negara. Perbelanjaan itu dipertahankan atas pertimbangan manfaat ekonomi dan penjenamaan yang lebih luas, termasuk daya tarikan kepada pelancong, pertemuan korporat, pekerjaan serta liputan antarabangsa.

Kesemuanya relevan, tetapi tidak boleh dicampurkan seolah-olah ia keuntungan tunai daripada perlumbaan.

Oleh itu persoalannya bukan sama ada Singapura menerima manfaat. Persoalan sebenar ialah apakah jenis manfaat yang diterima, siapa penerimanya, dan berapa banyak yang dapat dibuktikan berpunca daripada Formula Satu.

Sepang pernah kehilangan penonton

Malaysia mempunyai sebab untuk berhati-hati. Penganjuran terdahulu, yang berlangsung dari 1999 hingga 2017, berakhir ketika kos meningkat dan sambutan penonton tidak lagi memenuhi jangkaan.

Kehadiran pada edisi 2016 dilaporkan 46,944 orang. Menjelang perlumbaan terakhir pada 2017, tiket gerai utama masih dijual dengan diskaun sehingga 82 peratus.

Ketua Pegawai Eksekutif SIC ketika itu, Datuk Razlan Razali mempersoalkan daya tarikan komersial perlumbaan itu walaupun sekiranya terma penganjuran menjadi lebih murah.

"Walaupun kita dapat tawaran terbaik, buat secara percuma sebagai contoh, apa produknya?" katanya kepada Reuters pada 2017.

Bekas Perdana Menteri, Datuk Seri Najib Razak menamatkan penganjuran dari 2018 dengan alasan pulangan yang menurun.

Angka kehadiran perlu dibaca mengikut definisi yang digunakan pada setiap tahun. Walau bagaimanapun, pengalaman tersebut mengingatkan bahawa minat terhadap F1 tidak sentiasa bergerak dalam satu arah.

Memang banyak yang berubah. Dokumentari, liputan digital dan strategi pemasaran baharu di bawah Liberty Media telah memperkenalkan Formula Satu kepada generasi penonton yang lebih muda. Sambutan terhadap perlumbaan di Sepang pada Oktober menunjukkan perubahan tersebut juga dirasai di Malaysia.

Tetapi sambutan terhadap kepulangan selepas sembilan tahun mungkin mengandungi unsur keterujaan yang sukar dikekalkan. Kontrak lima tahun tidak boleh dibina semata-mata daripada kesimpulan yang dibuat berdasarkan satu hujung minggu.

Slot kalendar bukan milik pembida tertinggi semata-mata

Satu lagi halangan ialah jadual perlumbaan. Formula Satu tidak bercadang menambah jumlah acara tanpa had, dan Hannah Yeoh sendiri menyebut kalendar perlumbaan sekarang sangat padat. Sebuah negara yang mahu menyertai kalendar perlu bersaing dengan tuan rumah sedia ada serta negara yang sedang memohon slot baharu.

Thailand telah meluluskan rancangan bernilai kira-kira 40 bilion baht bagi membawa perlumbaan jalan raya ke Bangkok dari 2028 hingga 2032, menurut Menteri Pelancongan negara itu, Sorawong Thienthong.

Angkanya tidak boleh dibandingkan secara terus dengan keperluan Malaysia kerana Thailand perlu menyediakan kemudahan perlumbaan bandar, sedangkan Sepang sudah mempunyai litar tetap.

Namun persaingan itu memperlihatkan sesuatu yang lebih penting daripada kos pembinaan. Hak menjadi tuan rumah kini merupakan aset komersial dan diplomatik yang direbut beberapa negara pada masa yang sama. Kewujudan litar bertaraf dunia memberi Malaysia kelebihan dari segi infrastruktur, bukan jaminan untuk memperoleh slot.

Jangan ketepikan kejayaan MotoGP

Dalam menilai F1, kerajaan juga perlu mengambil kira acara yang sudah berjaya dianjurkan di Sepang.

Grand Prix MotoGP Malaysia menarik lebih 190,000 pengunjung pada edisi terdahulu, dan Kementerian Belia dan Sukan menyasarkan 200,000 bagi edisi 30 Oktober hingga 1 November tahun ini.

Jumlah kehadiran sahaja tidak membuktikan satu acara memberi pulangan lebih tinggi daripada acara lain. Nilai tiket, perbelanjaan pelawat asing, tajaan, kos operasi dan hak penyiaran mungkin berbeza jauh antara kedua-dua kejohanan.

Namun perbandingan tersebut penting supaya keputusan kerajaan tidak tertumpu pada keterujaan terhadap satu jenama global sehingga mengabaikan aset sukan permotoran yang sudah membina pasaran kukuh di Malaysia.

Soalan yang patut ditanya ialah berapa banyak manfaat tambahan yang mampu dibawa oleh setiap ringgit perbelanjaan awam untuk F1 berbanding pelaburan setara dalam MotoGP, kejohanan lain, pembangunan bakat atau promosi pelancongan.

Sebelum Kabinet membuat keputusan

Menteri Belia dan Sukan, Dr Mohammed Taufiq Johari berkata penilaian penganjuran F1 akan dibuat berdasarkan fakta, data dan potensi pulangan ekonomi sebelum sebarang cadangan dikemukakan kepada Kabinet. Beliau berkata jika penganjuran itu menguntungkan negara, kerajaan akan berusaha ke arah itu.

Pendekatan itu wajar, tetapi kekuatan kajian bergantung pada perkara yang diukur.

Pertama, jumlah hasil langsung perlu dipisahkan daripada perbelanjaan pelancong. Kutipan tiket, tajaan, hospitaliti serta cukai berkaitan tidak sama dengan jumlah wang yang dibelanjakan pengunjung di seluruh negara.

Kedua, unjuran limpahan ekonomi mesti dinyatakan sebagai unjuran sehingga data selepas acara dapat mengesahkannya. Angka limpahan RM345 juta kepada perusahaan mikro, kecil dan sederhana yang dikemukakan Menteri Pembangunan Usahawan dan Koperasi, Steven Sim Chee Keong bersandarkan unjuran bahawa penonton F1 berbelanja 2.17 kali lebih tinggi berbanding acara biasa. Unjuran RM1.1 bilion hingga RM1.3 bilion daripada Hong Leong Investment Bank pula dikeluarkan pada pertengahan September, iaitu sebelum perlumbaan berlangsung.

Ketiga, penilai perlu mengetahui berapa ramai pelawat yang datang khusus kerana F1, bukan mereka yang sudah merancang percutian ke Malaysia. Perlumbaan Oktober bertepatan dengan musim percutian Golden Week di China dan kempen Melawat Malaysia 2026. Tanpa mengambil kira pelancong yang tetap akan datang, manfaat tambahan perlumbaan mudah terlebih anggar.

Keempat, kos penuh sektor awam mesti dihitung. Selain yuran penganjuran, terdapat belanja keselamatan, pengangkutan, kesihatan, penyelenggaraan, penyelarasan agensi dan penggunaan tenaga kerja, termasuk ribuan sukarelawan yang disebut Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim dalam ucapan Belanjawan 2027.

Yang lebih sukar, tetapi tetap perlu dinilai, ialah kos peluang. Apakah projek lain yang terpaksa ditangguhkan sekiranya dana sebesar itu diperuntukkan kepada F1?

Akhirnya, kajian perlu membentangkan beberapa senario, termasuk jumlah kehadiran yang menurun selepas musim pertama, yuran yang meningkat serta kadar pertukaran mata wang yang tidak memihak kepada Malaysia. Keputusan yang kukuh ialah keputusan yang masih boleh dipertahankan apabila angka sebenar tidak mencapai ramalan paling optimistik.

Meriah di litar, berbaloi kepada negara

Tiada keraguan bahawa kembalinya Formula Satu ke Sepang telah menghidupkan semula semangat peminat dan memperlihatkan kemampuan Malaysia mengurus perlumbaan bertaraf antarabangsa dalam keadaan luar biasa. Pencapaian itu patut dihargai.

Namun suasana meriah dan dasar perbelanjaan yang baik ialah dua perkara berbeza. Formula Satu mungkin memberikan manfaat pelancongan, peluang perniagaan dan publisiti yang sukar diperoleh melalui saluran lain. Ia juga mungkin menelan belanja jauh lebih besar daripada pulangan tambahan yang mampu dibuktikan.

Kerajaan tidak perlu menolak F1 hanya kerana ia mahal. Tetapi kerajaan juga tidak patut menerimanya hanya kerana 261,000 kehadiran mencipta gambaran kejayaan.

Sebelum kontrak baharu ditandatangani, rakyat berhak melihat perbandingan yang telus antara kos penuh, manfaat tambahan yang boleh diuji dan pilihan pelaburan lain.

Di situlah ujian sebenar kepulangan Formula Satu. Bukan pada betapa pantas kereta mengelilingi Sepang, tetapi pada ketelitian negara membuat keputusan selepas sorakan penonton reda.