Jerebu berulang: Mengapa operasi besar Indonesia masih belum memutuskan kitaran kebakaran

JAKARTA: Kebakaran hutan dan tanah gambut di Indonesia tahun ini merupakan yang terburuk dalam lebih sedekad, dan asapnya telah merentasi sempadan ke Malaysia, Singapura dan Timor Leste. Kerajaan Presiden Prabowo Subianto meningkatkan operasi pemadaman sejak Ogos, namun persoalan yang semakin mendesak ialah mengapa kebakaran masih merebak sedangkan puncanya telah lama didokumenkan.

Menyifatkan Indonesia tidak melakukan apa-apa adalah tidak tepat. Lebih 60,000 anggota dikerahkan dan kira-kira 50 pesawat digunakan bagi operasi pengeboman air serta pembenihan awan, menurut laporan Reuters pada 15 Oktober. Polis menyatakan 223 individu dan sembilan syarikat berpotensi dikenakan tindakan kerana menyalakan kebakaran hutan.

Bagaimanapun, kewujudan operasi besar tidak dengan sendirinya membuktikan pencegahan berkesan. Ukuran yang lebih bermakna ialah keluasan tanah yang terselamat, kebakaran berulang yang dicegah dan sejauh mana pihak yang bertanggungjawab dibawa ke muka pengadilan.

Jurang antara angka rasmi dan angka bebas

Persoalan pertama bukan tentang operasi, tetapi tentang data.

Menurut Reuters, data rasmi kerajaan Indonesia mengenai keluasan kawasan terbakar tidak dikemas kini sejak Julai, iaitu ketika kira-kira 202,000 hektar direkodkan terbakar. Kumpulan alam sekitar Auriga pula mengira lebih 637,000 hektar rosak antara Januari hingga Ogos, kira-kira sembilan kali keluasan Singapura, manakala pemantau penebangan hutan Nusantara Atlas meletakkan angka itu pada hampir 900,000 hektar.

Jurang antara angka rasmi dan angka pemantau bebas itu bukan sekadar perbezaan kaedah pengiraan. Ia menentukan sama ada orang ramai, penyelidik dan negara jiran mampu menilai skala masalah secara bebas. Tanpa data rasmi yang dikemas kini, perdebatan mengenai kecukupan tindakan Jakarta bergantung pada angka yang dikeluarkan pihak bukan kerajaan.

Angka kesan kesihatan pula lebih jelas. Kes penyakit pernafasan di tujuh wilayah Indonesia mencecah 283,270 setakat 13 Oktober, meningkat daripada 113,336 pada 9 September. Hampir 2,000 penerbangan di Indonesia terjejas antara 11 Ogos dan 12 Oktober. Di beberapa kawasan Borneo dan Sumatera, indeks pencemaran udara Indonesia melepasi paras 1,000, sedangkan bacaan 300 ke atas sudah dikelaskan sebagai berbahaya.

Menurut Fire Emissions Watch Copernicus, kebakaran di Indonesia menghasilkan pelepasan tertinggi dunia selama kira-kira sebulan, dan hampir separuh daripada jumlah global dalam tempoh tujuh hari terakhir.

Mengapa api di tanah gambut sukar dipadam

Kebakaran di tanah gambut berbeza daripada kebakaran tumbuhan di permukaan. Gambut yang dikeringkan melalui saliran boleh terus membara di bawah permukaan tanah pada suhu lebih rendah dan untuk tempoh jauh lebih lama, menghasilkan asap pekat walaupun api yang kelihatan telah hilang.

Keadaan El Niño yang teruk tahun ini membawa suhu dan kekeringan tambahan yang membolehkan api merebak lebih cepat. Agensi cuaca Indonesia menjangkakan kesan El Niño berterusan sehingga suku pertama 2027, manakala hujan yang biasanya mula turun pada Oktober kini diramalkan hanya menjelang November.

Namun cuaca tidak menerangkan setiap punca pencucuhan. Pengkritik menyatakan penebangan hutan untuk tanaman, terutamanya kelapa sawit, meningkatkan risiko kebakaran dengan mengeringkan air bawah tanah dan tanah. Menganggap fenomena iklim sebagai penjelasan lengkap berisiko mengaburkan peranan keputusan manusia: bagaimana tanah dibangunkan, siapa mengawal saliran, sama ada larangan membakar dipatuhi, dan siapa mempunyai sumber untuk mencegah api merebak.

Insentif ekonomi juga penting. Kaedah pembukaan tanah menggunakan api lebih murah dan mungkin menguntungkan sesetengah pelaku dalam jangka pendek, sedangkan kos kesihatan, penerbangan terganggu, penutupan sekolah dan kerosakan ekosistem ditanggung masyarakat lebih luas.

Pada 15 Oktober, empat anggota maut selepas terperangkap dalam kebakaran di Taman Negara Bromo Tengger Semeru di Jawa Timur, manakala dua lagi mengalami luka bakar serius. Kementerian Kehutanan Indonesia melaporkan kematian itu pada 16 Oktober tanpa menamakan mangsa, dan menyatakan kejadian tersebut menunjukkan kerja memadam kebakaran hutan merupakan tugas berisiko tinggi.

Angka siasatan bukan angka sabitan

Penguatkuasaan wujud, tetapi perlu dibaca dengan tepat.

Kementerian Alam Sekitar Indonesia dilaporkan menyiasat 19 syarikat yang dikaitkan dengan kebakaran, daripada 42 pemegang konsesi yang dikenal pasti mempunyai potensi kebakaran tinggi. Polis pula menyatakan 223 individu dan sembilan syarikat berpotensi dikenakan tindakan.

Angka siasatan, tindakan pentadbiran atau pendakwaan bukan perkara yang boleh disamakan dengan sabitan mahkamah, pemulihan kawasan rosak atau kejayaan menghalang kebakaran berikutnya. Kebakaran yang berlaku dalam kawasan konsesi juga tidak dengan sendirinya membuktikan pemegang konsesi menyalakan api. Penyiasatan perlu menentukan punca kebakaran, kewajipan pencegahan dan sebarang kecuaian yang boleh dibuktikan.

Penilaian keberkesanan yang munasabah memerlukan data kes mengikut status akhir, jumlah penalti yang benar-benar dipungut, keluasan tanah gambut yang dibasahkan semula, dan rekod kebakaran berulang mengikut pemegang konsesi. Tiada satu pun daripada maklumat itu diterbitkan secara berkala.

Status bencana nasional yang ditolak

Satu keputusan yang paling dipertikaikan ialah penolakan status bencana nasional.

Menteri Koordinator Politik dan Keselamatan, Dudung Abdurachman berkata kerajaan tidak bercadang mengisytiharkan kebakaran itu sebagai bencana nasional kerana ia mampu diuruskan tanpa pengisytiharan tersebut. Beliau berkata demikian selepas bertemu Prabowo, yang mengarahkan usaha pemadaman dan mitigasi diperkukuh.

Pengkritik berpendapat pengisytiharan itu akan melepaskan dana dan tenaga manusia tambahan. Pegawai kempen hutan Greenpeace, Belgis Habiba berkata krisis itu dan kesannya kepada masyarakat mewajarkan pengisytiharan bencana nasional, dan kerajaan gagal bersiap sedia walaupun amaran mengenai kemarau berkaitan El Niño telah diberikan. Anggota Suruhanjaya IV Dewan Rakyat Indonesia, Daniel Johan berkata dewan menyokong penuh pengisytiharan tersebut.

Pegawai kempen Walhi, Uli Arta Siagian turut mengkritik keberkesanan tindak balas kerajaan, tetapi mengemukakan satu peringatan yang jarang dibangkitkan: pengisytiharan bencana tidak sepatutnya membingkai kebakaran itu sebagai malapetaka semula jadi, kerana rangka sedemikian boleh melepaskan syarikat daripada tanggungjawab terhadap kebakaran dalam kawasan konsesi mereka.

Peringatan itu menyentuh inti masalah. Sebuah krisis boleh diurus sebagai bencana alam atau sebagai kegagalan tadbir urus tanah, dan pilihan rangka itu menentukan siapa yang akhirnya dipertanggungjawabkan.

Bantuan luar, kedaulatan dan tindakan Singapura

Kedudukan Indonesia terhadap bantuan luar berubah dalam tempoh beberapa hari.

Malaysia menawarkan sebuah pesawat Bombardier CL-415MP, tiga helikopter dan 52 pegawai serta anggota pada awal Oktober. Jurucakap Kementerian Kehutanan Indonesia, Ristianto Pribadi menyambut baik tawaran Malaysia dan Singapura, tetapi tidak dapat mengesahkan sama ada ia diterima secara rasmi, dan menyatakan kerjasama sedemikian diselaraskan melalui Kementerian Luar. Pada 15 Oktober, Reuters melaporkan Jakarta masih belum menerima tawaran kedua-dua negara itu.

Pada 16 Oktober, Menteri Luar Indonesia, Arrmanatha Nasir dilaporkan menyatakan Prabowo telah memperkenan penerimaan bantuan daripada negara jiran. Oleh itu, gambaran bahawa Indonesia menolak semua bentuk bantuan tidak lagi tepat, tetapi kelewatan antara tawaran dan penerimaan berlaku ketika kualiti udara sedang merosot dengan cepat.

Singapura sementara itu bertindak di bawah undang-undangnya sendiri. Menteri Kemampanan dan Alam Sekitar, Grace Fu mengumumkan Agensi Alam Sekitar Negara akan mengeluarkan notis langkah pencegahan kepada tujuh syarikat Indonesia yang disyaki menyebabkan jerebu menerusi kebakaran di tanah mereka, di bawah Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan. Notis itu menghendaki syarikat berkenaan menempatkan anggota pemadam kebakaran, menghentikan atau mengelakkan pembakaran, dan mengemukakan pelan tindakan bagi mencegah kejadian berulang.

Setakat 7 malam pada 16 Oktober, Indeks Piawai Pencemar 24 jam di Singapura mencatatkan 225 di kawasan tengah dan tiga kawasan berada pada paras sangat tidak sihat. Republik itu turut mengaktifkan semula subsidi penjagaan kesihatan berkaitan jerebu untuk pertama kali sejak 2015.

Tindakan Singapura itu menunjukkan satu perkara yang relevan kepada Malaysia: sebuah negara jiran boleh bertindak terhadap entiti korporat dalam bidang kuasanya sendiri tanpa menunggu persetujuan serantau. Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan menyediakan kerangka kerjasama, tetapi diplomasi konsensus dan pelan tindakan sahaja tidak mencukupi jika data operasi, peta konsesi dan laporan siasatan sukar disepadukan.

Rantaian bekalan, pembiayaan dan pemilikan korporat juga kerap menghubungkan pengeluaran di Indonesia dengan pasaran serantau. Tuntutan Malaysia supaya Indonesia bertindak lebih tegas oleh itu wajar disertai penelitian terhadap hubungan perniagaan merentasi sempadan, berdasarkan bukti yang boleh disahkan dan bukan andaian berasaskan kewarganegaraan.

Doa Abdul Somad dan bahasa kemarahan awam

Pada 17 Oktober, media Malaysia dan Indonesia melaporkan pendakwah Indonesia, Ustaz Abdul Somad berkongsi doa keras di media sosial terhadap pihak yang dikaitkan dengan kebakaran hutan.

Menurut laporan tersebut, doa itu ditujukan kepada mereka yang membakar hutan, memberikan izin membakar hutan, berdiam diri walaupun mempunyai kuasa bertindak, menyeleweng dana bantuan kebakaran hutan, serta mengambil keuntungan daripada kebakaran. Laporan Kosmo menyebut beliau memohon empat bentuk pembalasan, iaitu azab di dunia, mati dalam keadaan su'ul khatimah, azab kubur dan azab Jahanam. Hantaran itu dilaporkan menarik lebih 738,000 tontonan dan hampir 60,000 tanda suka.

Perlu diperjelaskan bahawa doa yang dilaporkan itu tidak menamakan Prabowo, mana-mana pegawai kerajaan atau syarikat tertentu sebagai pihak yang telah dibuktikan bersalah. Ia juga bukan keterangan bahawa penyelewengan dana atau pemberian izin haram semestinya berlaku dalam setiap kebakaran.

Makna sosialnya terletak pada keluasan pihak yang dipersoalkan. Senarai itu tidak berhenti pada orang yang menyalakan api, tetapi merangkumi sesiapa yang memiliki kuasa, izin atau kepentingan dalam sistem yang membenarkan kemudaratan berulang. Rangka tanggungjawab sedemikian lebih luas daripada yang biasanya diterjemahkan dalam tindakan penguatkuasaan.

Reaksi keras itu mencerminkan keresahan masyarakat terhadap pencemaran yang menimpa mereka yang tidak mempunyai kawalan terhadap sumber kebakaran. Bagaimanapun, kemarahan awam, walaupun berasas dari segi pengalaman kesihatan dan ekonomi, tidak boleh menggantikan siasatan yang telus serta proses undang-undang.

Ujian sebenar terhadap kesungguhan

Empat ukuran lebih memberitahu daripada pengumuman operasi.

Pertama, rekod tindakan penguatkuasaan sehingga keputusan akhir mahkamah, bukan bilangan kes yang dibuka. Kedua, data geografi kebakaran dan peta konsesi yang dibuka untuk semakan bebas, serta pengemaskinian semula angka rasmi kawasan terbakar yang terhenti sejak Julai. Ketiga, kemajuan pembasahan semula dan perlindungan tanah gambut yang diukur sebelum musim kering, bukan selepas kebakaran berlaku. Keempat, protokol bantuan serantau yang diaktifkan sebelum asap mencapai paras membahayakan, bukan beberapa minggu selepasnya.

Setiap ukuran perlu disertakan garis masa, pihak bertanggungjawab dan laporan kemajuan berkala.

Bagi Malaysia, pendekatan paling berkesan bukan semata-mata mengulangi bantahan diplomatik. Kerajaan boleh menuntut perkongsian data lebih terperinci melalui ASEAN, memperkukuh pelan tindak balas kesihatan awam yang kini diuji setiap tahun, dan meneliti peranan syarikat serta pembiayaan yang mempunyai kaitan dengan pasaran Malaysia apabila bukti mewajarkan siasatan.

Persoalan paling tepat bukan sama ada Indonesia melakukan apa-apa. Ia mengapa usaha yang nyata, dengan 60,000 anggota dan 50 pesawat, masih belum memutuskan kitaran kebakaran yang sama berulang sejak 2015. Tanpa perubahan dalam pengurusan tanah, pencegahan, ketelusan data dan akibat undang-undang bagi pelanggaran yang dibuktikan, penambahan anggota dan pesawat mungkin hanya menandakan tindak balas yang semakin mahal terhadap masalah yang sama.